Skip to main content

Nhà sàn - Nét văn hóa của người Cao Lan

Nhà sàn là loại hình kiến trúc độc đáo, chủ yếu của người dân vùng cao. Qua bao đời truyền lại ngôi nhà sàn vẫn luôn là người bạn gắn bó thân thiết trong đời sống của nhiều cộng đồng dân tộc như Tày, Nùng, Dao… Tuy cùng chung một nguồn gốc ra đời nhưng mỗi dân tộc lại có những sáng tạo riêng trong kiến trúc ngôi nhà sàn của mình để phù hợp với phong tục, tập quán và nét sinh hoạt. Trong chương trình hôm nay, mời quý vị và các bạn đến xã Xuân Lương để khám phá nét độc đáo nhà sàn của người dân tộc Cao Lan nơi đây.
Nhà sàn của người Cao Lan ở xã Xuân Lương là loại hình kiến trúc độc đáo được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Với kiến trúc đơn giản, mộc mạc, nhà sàn chứa đựng trong đó cả một nền văn hóa với những giá trị lịch sử.
Bắn chữ: Nhà sàn - Nét văn hóa của người Cao Lan
Cánh trung tâm huyện 18 km giữa núi rừng hùng vĩ, bên những đồi chè xanh ngát và dòng suối Thác Ngà thơ mộng là nơi sinh sống của cộng đồng người Cao Lan. Những nếp nhà sàn hiện hữu giữa không gian núi rừng là nơi chứng kiến biết bao thăng trầm lịch sử của các thế hệ người con Cao Lan. Với dân tộc Cao Lan - nhà sàn không chỉ là nơi che mưa, che nắng, đó còn là chốn đoàn tụ của các thành viên trong gia đình. Ở đó còn chứa những giá trị văn hóa, quan niệm sống được lưu truyền qua bao thế hệ.
 Ông Trần Văn Ngọ - Bản Thượng Đồng - Xuân Lương chia sẻ:
(Trước đây mọi người sinh sống gần núi không ai dám ở nhà đất. Khi đó có nhiều thú dữ nên các cụ đã làm nhà sàn để giữ trâu bò, lợn, gà ở dưới gầm nhà sàn. Nhà sàn trước đây chỉ có 1 gian 2 trái, có bếp ở giữa nhà. Lúc đó không có giường mọi người đều ngủ dưới sàn nát bằng lứa.)
Ở giữa mầu xanh thiên nhiên của núi rừng, những nếp nhà sàn vẫn tồn tại như một minh chứng rõ nét nhất về sức sống lâu bền của văn hóa Cao Lan hàng nghìn năm qua. Người Cao Lan rất chú trọng việc chọn hướng nhà để đem lại tài lộc và may mắn cho gia đình. Hướng cửa nhà không bao giờ được ngược với hướng của núi, nhà sàn luôn dựa lưng vào thế đất cao như sườn đồi, sườn núi để đón nhận tiết trời trong lành. Theo quan niệm của người Cao Lan, tổng số bậc cầu thang nhất thiết phải là số lẻ để của cải ngày càng giầu có, gia đình luôn được êm ấm đoàn tụ, con cháu thành đạt. Nhà sàn có 4 mái được lợp bằng ngói, các trụ cột được trôn sâu xuống lòng đất vững trắc. Nhà được làm bằng gỗ, dựng thoáng mát và được trạm khắc độc đáo. Không gian bên trong ngôi nhà sàn rộng rãi, gian chính giữa nhà sàn của người Cao Lan là quan trọng nhất, ban thờ tổ tiên luôn có ở vị trí trang trọng và thẳng ngay với cửa chính. Sau ban thờ là các phòng ngủ, còn gian bếp và gian phòng khách thì được đặt tùy ý theo gia chủ để thuận tiện cho sinh hoạt…
Bà Trần Thị Lai - Bản Ven - Xuân Lương tâm sự:
(Tập tục của người Cao Lan xưa là làm nhà sàn 5 đến 7 gian. Nhà có 3, 4 người con trai cũng ở chung một nhà không ai ra riêng hết, bố mẹ và các con cội tụ ở chung một nhà. Tập tục người Cao Lan ngày xưa là như thế, bây giờ thì chia sẻ ra mỗi anh một nhà để chăn nuôi, trồng trọt làm kinh tế phát triển hơn.)
Nhà sàn Xuân Lung là nhà văn hóa của 5 bản: Đồng Gián, Thượng Đồng, Ven, Nghè, Xoan. Kết cấu của nhà sàn cộng đồng có kiến trúc tương đối giống với nhà sàn của các hộ gia đình 5 gian 2 trái, bên dưới lát nền, bên trên lát ván. Sàn tầng hai thường được tổ chức các cuộc họp hay ăn uống khi có hội làng. Điều thú vị nhất trong tổng thể nhà sàn cộng đồng của người Cao Lan là sự gắn kết giữa con người với tự nhiên.Vì vậy, mùa hè ở đây rất mát mẻ và có thể ngắm nhìn hết khung cảnh thiên nhiên bên ngoài.
Không giống với nhà sàn của nhiều dân tộc khác, nhà sàn của người Cao Lan không chỉ để đáp ứng nhu cầu vật chất, tinh thần, tâm linh. Nơi đây còn mang ý nghĩa cộng đồng xã hội, là nơi để các già làng tuyên truyền đường lối, chủ trương của Đảng và Nhà nước. Đây còn là nơi lưu giữ nhiều nét văn hóa truyền thống về làn điệu Sình Ca.
(Trích dẫn hát Sình Ca trong nhà sàn văn hóa Xuân Lung…)
Ông Trần Văn Ngọ - Bản Thượng Đồng - Xuân Lương cho biết:
(Nhà sàn cộng đồng Xuân Lung là nhà sàn của 5 bản. Tại đây thường tổ chức các hội nghị, họp bàn việc làng. Vào ngày lễ hội đình làng Xuân Lung mọi người ra đây làm lễ và tập trung ăn uống tạo nên sự đoàn kết trong dân làng.)
Ngày nay cuộc sống người Cao Lan có nhiều thay đổi, ngày càng phát triển và tiến bộ. Người Cao Lan không thả gia súc, gia cầm dưới gầm nhà mà làm chuồng trại nhốt xa nơi ở để đảm bảo vệ sinh, nhiều tập tục lạc hậu đã được xóa bỏ. Ngôi nhà sàn của người Cao Lan cũng ít nhiều có những thay đổi do ảnh hưởng từ bên ngoài như: cầu thang, cột nhà, vách nhà được xây dựng bằng bê tông. Vật dụng dùng trong sinh hoạt đã có nhiều tiện nghi và hiện đại. Nhưng về kết cấu nhà sàn vẫn mang dáng dấp của một ngôi nhà truyền thống và những câu hát Sình Ca vẫn được người Cao Lan gìn giữ với niềm tự hào sâu sắc.  
Bà Sầm Thị Quang - Bản Nghè - Xuân Lương thổ lộ:
(Nhà của gia đình tôi trước đây tất cả mọi người đều ở chung một chỗ, sàn dưới là để nhốt trâu, bò, lợn, gà. Bây giờ cuộc sống hiện đại, chúng tôi trùng tu làm lại nhà trên và nhà dưới. Tôi thay những vách lứa bằng xi hết để đỡ phải thay hàng năm nữa.)
Xã Xuân Lương hiện nay, không còn nhiều lắm những ngôi nhà sàn của đồng bào Cao Lan. Cơn lốc đô thị hóa lan nhanh về các thôn, bản kéo theo những tiện ích của nhịp sống hiện đại. Nhiều gia đình đã xây nhà cao tầng, nhà cấp bốn ba gian hai trái như của người Kinh, phù hợp với nhịp sống hiện đại. Dẫu vậy, những ngôi nhà sàn vẫn được những người cao tuổi nơi đây ra sức gìn giữ như một báu vật, như thể níu giữ mạch nguồn truyền thống thiêng liêng của tổ tiên, dòng họ.
Ông Địch Văn Tường - Bản Nghè - Xuân Lương bộc bạch:
(Ngày xưa khu vực này toàn bộ là dân tộc Cao Lan sinh sống, 100% là nhà sàn. Về sau này, nguyên liệu hiếm dần, kinh tế cũng còn nhiều khó khăn. Sự mai một nhà sàn hiện nay tôi cảm thấy rất tiếc nhưng cũng không làm thế nào được.)
Với nhịp sống hiện đại như hiện nay, để bảo tồn kiến trúc nhà sàn và văn hóa truyền thống của dân tộc Cao Lan. Các cấp chính quyền địa phương xã Xuân Lương đang nỗ lực tuyên truyền, chuẩn bị cho lễ hội truyền thống Đình Xuân Lung và lễ đón nhận cây di sản Lim xanh hơn 1000 năm tuổi, gắn với Lễ hội văn hóa thể thao các dân tộc huyện Yên Thế lần thứ nhất năm 2017, sự trường tồn của cây lim như một phần cấu thành nên nét đẹp nhà sàn và niềm tự hào của bà con nơi đây. Qua dịp lễ hội này nhằm tạo sự đoàn kết dân tộc, khơi gợi niềm tự hào và phát huy nét đẹp văn hóa truyền thống của dân tộc Cao Lan./.
 
Quang Huy