Skip to main content

Ai có về Yên Thế

Tên huyện Yên Thế có từ thế kỷ XIII thời đại nhà Trần (có sách ghi chép là Yên Viễn), sau lại đổi thành Thanh Yên thuộc Châu Lạng Giang - Phủ Lạng Giang. Thời lê lại đổi tên là huyện Yên Thế. Cách mạng Tháng Tám thành công, phủ Yên Thế được đổi thành huyện, thuộc tỉnh Bắc Giang. Đến ngày 06/11/1957, Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà ban hành Nghị định số 532/TTg chia huyện Yên Thế thành hai huyện Tân Yên và Yên Thế.

Yên Thế là vùng đất có diện tích 312km2. Theo “Bắc Ninh tỉnh chí” thời Nguyễn, cả hai huyện Yên Thế và Hữu Lũng cộng lại chưa có đủ 2000 nhân đinh (Yên Thế đông hơn là 1.454 suất đinh, còn Hữu Lũng chỉ có 319 người). Thời kỳ diễn ra cuộc khởi nghĩa Yên Thế (1884 - 1913) thuở ấy nơi đây còn là những cánh rừng nguyên sinh trùng điệp đầy bí ẩn và thưa vắng dấu chân người, những thung lũng mịt mù cây cối uốn lượn tiếp theo các triền đồi nhấp nhô kéo dài từ bên dãy núi Cai Kinh trùng điệp đổ mãi về mạn hạ du, Việt Yên, Hiệp Hoà, Yên Dũng… Càng về xuôi, những cánh rừng càng nhỏ dần theo núi thấp dần. Dãy Cai Kinh trước đây gọi là Núi Nãi. Sau này nhân dân lấy tên thủ lĩnh Cai Kinh - tức Hoàng Đình Kinh, người anh hùng lãnh đạo cuộc khởi nghĩa của các dân tộc anh em trong vùng chống thực dân Pháp đặt cho dãy núi cái tên Cai Kinh hùng vĩ này.
Từ thuở xa xưa, Yên Thế đã nổi danh là một vùng đất thượng võ. Thời Lê trong sách Dư Địa Chí của Nguyễn Trãi, Nguyễn Trãi đã ca ngợi nỏ Yên Thế rất hiệu quả. Loại nỏ này có tên tẩm thuốc độc bắn trúng đối phương gây tử vong rất lớn. Cũng từ thời Lê trở đi, Yên Thế là nơi tụ hội các anh hùng hào kiệt. Vùng Yên Thế (cũ) nổi danh với câu ca “Trai Cầu Vồng Yên Thế, gái Nội Duệ Cầu Lim”. Các anh hùng hào kiệt thời Lê lưu truyền với các tên tuổi: Dương Quốc Nghĩa, Dương Quốc Minh Nghĩa, Dương Quốc Minh, Dương Hùng Lương, Phan Thú, Giáp Bình Liên, Giáp Đăng Luân, Nguyễn Vinh Trinh…
Đáng chú ý hơn cả là đến thời Nguyễn (từ thế kỷ thứ XIX đến đầu thế kỷ XX) Yên Thế nổi danh với các ông Đề, ông Lãnh, ông Đốc, ông Cai, mà tiêu biểu là Cai Kinh, Đề Nắm và Đề Thám. Các ông Đề, ông Cai đã làm nên những cuộc khởi nghĩa nông dân chống lại cường quyền, chống lại thực dân phong kiến. Đó là cuộc khởi nghĩa của Quận Tường, của Đại Trận (Giáp Văn Trận), của Cai Kinh (Hoàng Đình Kinh), của Đề Nắm (Dương Văn Nắm), Hoàng Hoa Thám (Đề Thám) lãnh đạo. Tiêu biểu nhất là cuộc khởi nghĩa nông dân Yên Thế.
Cuộc khởi nghĩa nông dân Yên Thế do Đề Thám lãnh đạo kéo dài suốt gần 30 năm kháng chiến chống thực dân Pháp, bàn chân của nghĩa quân và thủ lĩnh Đề Thám đã từng tung hoành ngang dọc trên khắp các nẻo đường. Yên Thế, Lạng Giang, Tân Yên, Việt Yên, Yên Dũng, Hiệp Hoà và các tỉnh lân cận như Lạng Sơn, Thái Nguyên, Vĩnh Phúc, Vĩnh Yên, Bắc Ninh, Hà Nội, Hà Đông, Sơn Tây… Bàn chân nghĩa quân đi đến đâu đều lưu những dấu tích lịch sử của cuộc khởi nghĩa Yên Thế, nhưng nơi có di tích lịch sử sâu đậm nhất được xác định tập trung ở Phồn Xương, Yên Thế (nơi được đặt làm đại bản doanh của cuộc khởi nghĩa Yên Thế), xung quanh là các cụm di tích vệ tinh phụ cận quanh khu vực Phồn Xương.
Hiện nay, tại khu đài tưởng niệm cuộc khởi nghĩa nông dân Yên Thế, lễ hội hàng năm được tổ chức trong ba ngày 15, 16,17 tháng 3 dương lịch. Từ 1984 đến nay, cứ vào những ngày này, lễ hội Yên Thế lại được, chính quyền địa phương tổ chức nhằm ôn lại truyền thống văn hoá, lịch sử của phong trào khởi nghĩa Yên Thế, cùng với những giá trị văn hoá nhân văn đã một thời làm nức lòng nhân dân các dân tộc ở Yên Thế cũng như nhân dân cả nước. Đó là tinh thần bất diệt của cuộc khởi nghĩa Yên Thế chống thực dân Pháp xâm lược ở cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX.
Lễ hội Yên Thế mới có sự kế thừa trên cơ sở của lễ hội Phồn Xương trước đây. Điều đó được hình thành, bắt nguồn từ ý tưởng tổ chức lễ hội kỷ niệm 100 năm cuộc khởi nghĩa nông dân Yên Thế (16/3/1884-16/3/1984) và cùng năm tháng, lễ hội Yên Thế đã đi vào cuộc sống, đáp ứng nhu cầu tất yếu về văn hoá tinh thần. Văn hoá ấy mãi toả sáng trong tâm thức của con Người, luôn luôn được gìn giữ và phát huy tính tích cực, tinh thần thượng võ vốn có trong lịch sử của vùng đất này, đồng thời giáo dục thế hệ trẻ trân trọng, tiếp thu, kế thừa tinh hoa văn hoá của cha, ông thông qua các hoạt động như: Đấu vật, võ, bắn cung, nỏ, ẩm thực dân gian… Hiện đang đào tạo các lớp võ, vật cho thanh thiếu niên ngay chính tại đại bản doanh Phồn Xương của nghĩa quân Yên Thế khi xưa. Điều đó khẳng định tính kế thừa tất yếu của nó trong tiến trình lịch sử và văn hoá ở vùng đất này.
Khẳng định giá trị to lớn của hệ thống di tích cuộc khởi nghĩa Yên Thế, hiện nay Bộ Văn hoá TT&DL đang đề nghị Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là di tích cấp quốc gia đặc biệt và đang có phương án đề xuất các biện pháp nâng tầm lễ hội Yên Thế lên lễ hội cấp tỉnh, tiến tới lễ hội cấp quốc gia.
“Tiểu loạn cư Hà Đông, đại loạn cư Yên Thế” Yên Thế vùng đất địa linh sinh nhân kiệt - những lớp người luôn mang trong mình truyền thống thượng võ với khí phách quật cường từng in đậm dấu son trong lịch sử đấu tranh giành độc lập dân tộc. Yên Thế với khu di tích lịch sử cuộc khởi nghĩa Yên Thế, một bảo tàng sống sinh động minh chứng một thời oanh liệt hào hùng của nghĩa quân và nhân dân các dân tộc Yên Thế chống thực dân Pháp xâm lược. Yên Thế với những cánh rừng kinh tế bạt ngàn tươi tốt bên những công trình thuỷ lợi, những hồ đập mênh mông với diện tích mặt nước tới hàng trăm hecta (hồ Suối Cấy, hồ Đá ong, hồ Sông Sỏi, hồ Diễm, hồ La Lanh, hồ Quỳnh…) ôm ấp những đồi núi điệp trùng, những núi đá với những hang động kỳ bí ở Na Lương, Đá Mài… cùng nhiều đền, đình, chùa cổ kính, những di tích lịch sử, văn hoá có ở rải rác trên hầu khắp các xã trong huyện.
Tới đây, khi mà công trình xây dựng hệ thống thuỷ lợi sông Sỏi hoàn thành, bên khu di tích Phồn Xương gần kề bên đài tưởng niệm cuộc khởi nghĩa nông dân Yên Thế là công trình đập dâng sông Sỏi và hồ Quỳnh, tạo nguồn nước sạch cung cấp cho nhân dân trong khu vực, tạo cảnh quan môi trường, góp phần làm biến cải bộ mặt kinh tế, xã hội của nhân dân trong vùng, mở ra một tiềm năng du lịch sinh thái bền vững, một địa chỉ du lịch lý thú nằm trong tua du lịch lịch sử, sinh thái Cầu Vồng nay mai.
Phong cảnh hữu tình, đất quý đãi người, tình người đãi khách, Yên Thế sẽ mãi là điểm hẹn tìm đến của các thế hệ hôm nay và mai sau./.


                                                                 Nguyễn Anh Thân